Eschatologische verbanden in de wereldkerk
Wij hebben zojuist gezien, dat de afleiding van de kerkorde uit de Schrift indirect is en dat daarmee bedoeld is dat wij, nog veel meer dan bij de geloofsleer, voor fundamentalisme op onze hoede moeten zijn. Men kan maar niet een wandeling gaan maken door de gemeenten, een paar tientallen jaren na Jezus' hemelvaart, en dan verslag uitbrengen van wat men gezien heeft. Op deze manier bijv: In Jeruzalem heb ik ouderlingen gezien en in Filippi een opziener en diakenen enz., en nu weten wij genoeg om een kerkorde samen te stellen; de een een episcopale en de ander een presbyteriale. Dit soort kerkrechtelijk fundamentalisme zou een beslissing en een uiteindelijke eenheid ook onmogelijk maken.
Met de nieuwtestamentische structuurverbanden wil iets meer bedoeld zijn. Wij wilden trachten uit het platte vlak van de letterlijke en historische exegese uit te komen door ons, met behulp van een hogere dimensie, te begeven in de mystische ruimten van wat de Schrift het lichaam van Christus noemt, de Una Sancta. De argumenten die dan gelden, zouden minder rieken naar de lamp, ook die lamp waarbij inderdaad vele literaire en historische verbanden herontdekt zijn op een wijze die onze bewondering en onze belangstelling gaande maakt. Zij zouden meer verwantschap vertonen met de Geest, die wij aan het hoofd van het zgn. derde artikel belijden, dat artikel waarin ook van de Una Sancta en van de gemeenschap der heiligen sprake is. Deze argumenten zouden deel moeten hebben aan het geweld van die Geest en zij zouden moeten slaan, uiteindelijk niet op literaire en historische vragen uit het Nieuwe Testament, al mogen zij daarvan ook uitgaan, maar op de structuur van het Lichaam van Christus in iedere eeuw en op de situatie van de heilige algemene christelijke kerk in de wereldhistorie. Want de indirectheid van de afleiding der kerkorde uit de H. Schrift biedt daarvoor ruimte genoeg. En het Lichaam van Christus is mystisch genoeg om werkelijk geestelijke argumenten, die de letter transcenderen en die dat met het syllogisme, de redenering, ook doen, geheel op hun plaats te doen zijn. Wij hebben gehoord wat Newman daarvan zei.124 En Calvijn heeft zich naar die regel Gods gedragen en een kerkorde geleerd met macht, en niet als de priesters en de canonici.125 Had hij uit de nieuwtestamentische ambten en gaven de profeet op de voorgrond gebracht, dan was hij met de anabaptisten geestdrijver geworden. Had hij de opziener, de bisschop, gekozen, dan had hij de Geest weer uitgeblust. Nu schoof hij de presbyter op het kerkelijk bord naar voren. Dat deze de beslissende figuur was, kan men vooral ook zien uit de wijze waarop del overheid daarop reageerde. Deze begreep volkomen, dat Calvijn daarmee, in naam van Christus, beslag legde op een stuk mensenleven, waarover zij tot nog toe zeggenschap had gehad. Deze hervormer achtte de opvolging van Jezus van minder betekenis dan het tegemoet gaan van Christus' wederkomst. En hij meende derhalve, dat er in de Una Sancta ruimte genoeg was om van de bisschop over te gaan op de presbyter, wiens ambt op die wederkomst gericht was. Want zo was dit ambt door Calvijn bedoeld, heel anders dan dat van de latere ouderling.
Dit is een exegese in een hogere dimensie, waarbij de Heilige Geest de Uitlegger is. Dan slaan voor de kerk de beslissende uren. De successie en de traditie zelve zijn daarvan het klassieke bewijs. Wanneer zij, hoewel op zichzelve niet zonder betekenis, tot voornaamste beginselen der kerkorde worden verheven, dan krijgen zij dat automatische en eigenheerlijke, dat de Geest uitsluit. De successie bij personen, de traditie bij zaken.
Dit wordt in de roomse kerk soms ook wel gevoeld. De schrijver Batiffol heeft veel werk gemaakt van het achterwaarts verlengen der kerkelijke lijnen tot in het Nieuwe Testament.126 En nu wordt in een Leuvens proefschrift opgemerkt, dat deze zich meer bezighield met de continuïteit dan met de evolutie van de kerkelijke normen.127 Deze opmerking is typisch voor het moderne rooms-katholieke denken. Daarin valt een behoefte op te merken om uit de formele structuren, die tijdeloos gelden en geesteloos worden toegepast, uit te komen. Vaster zijn echter in dat garen verstrikt geraakt de katholieken-zonder-meer, waartoe ook onze hervormd-katholieken gerekend willen worden. Dat is tegelijk hun roem. Dat formele en vroegstructurele, dat latere historische vullingen meent te kunnen uitpellen, Rome incluis en Genève natuurlijk, - dat formele schijnt hun toe een alomvattende breedheid te bezitten. Dr. H. van der Linde schrijft in zijn vroeger vermeld artikel, dat "de waarden van Reformatie en Protestantisme wél kunnen worden geïntegreerd in het katholieke, meer omvattende geheel; maar niet omgekeerd".128 Ik ben van een tegenovergestelde mening. Paulus kan niet geïntegreerd worden in Petrus, maar Petrus wordt omgekeerd wel door Paulus omvat. Petrus gaat en Paulus komt; in de kerkgeschiedenis, zoals in de bijbel.