Comprehensiveness
Ik heb dus getracht te laten zien, dat de overgang van bisschop naar presbyter bij de Reformatie niet enkel een dialectische of exegetische aangelegenheid was, maar dat zij ook naar alle zijden steun vond in de werkelijkheid. De presbyteriale kerkorde zagen wij langzaam rijpen als vrucht van verschuivingen in de middeleeuwen. Dit werkelijkheidsgehalte speurt men nog aan de verhouding tussen Rome en de Reformatie. De oecumenische beweging heeft hier met grotere moeilijkheden te kampen dan elders. Zij verloopt er stroever. Zij laat-minder eigen vindingen toe en is meer aangewezen op historische wording. Zo ziet de alomvattendheid er bij de Roomse katholiciteit heel anders uit dan bij de Anglicaanse. De beroemde comprehensiveness van de laatste betekent, vergeleken bij die van de eerste, een soort uitnodiging om te komen logeren; terwijl Rome voorwaarden moet stellen, die bij inwoning behoren. In het licht van deze tegenstelling dient de oecumenische beweging zich gevat te houden op het gevaar van onwezenlijkheid. Wanneer er te Lund veel gesproken werd over the next step,141 dan mag niet uit het oog worden verloren, dat zulk een stap nooit in een ledige ruimte gedaan mag worden. Het kan er niet om te doen zijn het geloof en de orde op stal te zetten en zo de kool en de geit te sparen. Men kan de werkelijkheid van de wolf niet ontlopen. Men moet zich steeds weer spiegelen aan de Westeuropese tegenstelling: Rome-Reformatie. Daarin blijft het werkelijkheidsgehalte van de oecumenische vragen voorlopig het veiligst gesteld.
In de Anglicaanse Kerk, althans naar de moderne ideologieën van die omvattende gemeenschap, meent men die tegenstelling te hebben overkoepeld en op die wijze een ruimte verkregen te hebben, waarin beide, Rome en de Reformatie, nu reeds samenleven. Protestant zou de sfeer in die ruimte zijn - aldus de Lambeth-Conferentie van 1930 - vanwege de eerbied voor de Schrift; en katholiek om de schatting van de traditie.142 De Heilige Schrift zou vooral spreken in de liturgie, het Book of Common Prayer. En de traditie zou uitkomen in de kerkorde en vooral in haar incorporatie, het episcopaat. - De 39 artikelen, waarin de Engelse kerk vroeger beslist positie nam tegenover Rome, worden daarbij min of meer op non-activiteit gesteld. Deze comprehensiveness wil het Anglicanisme dan zeer bewust als model en als instrument in de oecumenische beweging zien gebruikt. Het is een katholiciteit, die door haar begrip van geestelijke ruimte en van de omvattings-functie daarvan, afwijkt van die, welke leeft in het besef van de meeste christenen op het continent, Protestanten zowel als Roomsen. Die continentale katholiciteit is voor de Anglicaan te intensief, te spiritueel. Hij vindt dat men daar de dingen te weinig van buiten aanpakt door een omvattende ruimte te scheppen en de verschillende denominaties als 't ware te dwingen om in te gaan. Dat zou dan moeten gebeuren stap voor stap. Inderdaad is onze notie van comprehensiveness, van omvatting, een andere dan deze Anglicaanse, die zo nu en dan dreigt in de oecumenische beweging te zeer de leiding te nemen. Ik heb er elders op gewezen, dat dit niet alleen naar buiten het geval kan zijn, maar dat ook in de Hervormde Kerk een soort katholiciteit naar binnen werkzaam kan worden, die in wezen Anglicaans is. Ik doel hierbij op het plotselinge opduiken van modaliteiten, aan elkaar gelijkwaardige richtingen. ⚑Zulk een evenwichtstoestand, waarbij de katholiciteit van haar spanning wordt ontladen, kent het continent van huis uit niet. Tussen ons, Roomsen en Hervormden, bestaat de kwestie der omvattendheid ook wel. Ik heb het in deze beschouwing reeds opgemerkt, dat Rome breder wil zijn dan de Reformatie. Newman stelde naast het 'door het geloof alleen' ook nog een 'door de doop alleen' en een 'door de werken alleen'. Het is deze breedheid, die door sommigen thans weer als een verdienste van Trente wordt aangezien, boven de reformatoren. Dit evenwicht zou een kenteken zijn van zuiverden katholiciteit en de afwezigheid daarvan bij de hervormers zou hun beweging stempelen tot heresie. Kohnstamm dacht in die richting.143 En dr. De Vogel heeft er in haar grote Newmanstudie veel nadruk op gelegd.144 Ook dr. Van der Linde denkt - men zie het begin van zijn vroeger genoemd artikel - in dat schema. Het bredere zou dan telkens het meest katholieke zijn. De intensiteit van een belijdenis, haar actualiteit in de tijd, haar eenzijdigheid door de Geest, haar apostoliciteit vanwege de roeping, haar mystische kennis van de toekomst en het zich, in verband daarmee, strekken naar hetgeen vóór is - al deze dingen worden haar als schadeposten aangerekend.
Voor het Hervormd besef staan de dingen anders. Voor dat besef is de eenvoud der Reformatie meer omvattend dan de samengesteldheid van Rome. Het is een geweldig ding, in de zestiende eeuw, uit de Latijnse katholiciteit, over de brug van de Brief aan de Romeinen, een kerk te zien uittrekken en de posities van het 'sola fide' en van de simpele presbyter te zien bezetten. Dat is geen heresie, geen weglopen met een stuk van de waarheid, maar een weer-opnemen van Romes mystische roeping en een verder trekken op Paulus' spoor naar het Westen. Over de breuk, die daarbij ontstond, had een ander 'Romeinen 9-1l' geschreven kunnen zijn.
Het is een kale roem van de Anglicanen, als zij er zich op verheffen, dat zij bij deze uitbraak terzijde hebben gestaan en er toen door hun comprehensiveness in geslaagd zijn, Rome en de Reformatie naast elkaar op te stellen. Voor ons blijft de schoonste episode uit de geschiedenis van de Engelse kerk de vaart van de Pilgrimfathers met de Mayflower, die om de liturgie, niet om de leer dier kerk, toch nog aan de roep naar het Westen gehoor gaven.